Teatri në Shqipëri

Ndërtimet e teatrove antike në Apolloni, Butrint, Bylis (Hekal), Klos, Finiq, Sofratikë  (Gjirokastrës), Durrës,etj., që në shekullin e II-të para krishtit, tregojnë për fillimin e deklamimit në skenë.

Gjatë periudhës së mesjetës, aktivitetet ishin folklorike.

Drama dhe levizja teatrore rinisi ne kohën e Rilindjes Kombëtare më 1874 nga Koto Hoxhi që organizoi shfaqjen e pare.

Në vitin 1875, Sami Frashëri, botoi në turqisht, më vonë në shqip dramën me subjekt shqiptar “Besa”. Kjovepër u pasua nga të tjera shkruar nga Pashk Babi, Santori, Gjergj Fishta, Fan S.Noli, Kristo Floqi, Shtjefën Gjini, Mihal Grameno, Andon Z.Çajupi,

Në vitet e para të shekullit XX, u krijuan shoqëri, që zhvillonin aktivitete teatrore, si: “Labëria”, që më 1902, “Bashkimi” në Delvinë, Shoqëria e grave “Ylli i Mëngjesit”.

Autorët e kësaj kohe Haki Stërmilli, Foqion Postoli, Kristo Floqi.

Deri në këtë periudhë aktorët janë anonimë. Aktori i parë i njohur edhe në skenat e europës është Aleksandër Moisiu (1879-1935).

I pari regjizor ishte, Sokrat Miho. Në këtë periudhë filluan aktivitetin aktore në grupe te ndryshme artistike si Loro Kovaçi, Pjetër Gjoka, Zef Jubani, Mihal Popi, Vangjel Grabocka, Dhorka Sheri, Dhimitër Trajçe, Gaqi Vishi, Agostin Çapeli etj., nje pjese nga të cilet u bënë të njohur në fushën e aktrimit.

Gjatë e Luftës së II-të Botërore, u shkruan vepra nga Zihni Sako, Aleksander  Banushi, e Aleks Çaçi, Aleks Buda e Gjik Kuqali, me aktoret Naim Frashëri, Sander Prosi e Besim Levonja.

Pas luftes se dyte boterore mbi bazen e levizjeve artistike dhe teatrore u krijuan teatrot e qyteteve

Teatri Kombëtar Tiranë

Godina e Teatrit është në vitit 1939 nga Italia fashiste, si kinema me vone u quajt Kinema Teater Kosova. Inagurimi dhe vënia e emrit Teatër Profesionist i Shtetit u bë në 24 Maj 1945, më vone u quajt Teatri Popullor emer te cilin e mbajti deri në qershor të vitit 1991 kur u quajt si sot Teatri Kombëtar

Ne Teatrin Kombëtar u shfaqën vepra me vlera të mëdha artistike e kombëtare që u interpretuan me mjeshtëri të lartë skenike. Për spektatorët mbetën të paharruar emrat

E dramaturgëve: Spiro Çomora, Kol Jakova, Besim Levonja, Sulejman Pitarka, Dionis Bubani, Fadil Paçrami, Loni Papa, Teodor Laço, Fadil Kraja, Ruzhdi Pulaha, Dritëro Agolli etj;

E regjisorëve: Sokrat Mio, Andon Pano, Pandi Stillu, Andrea Malo, Xhemal Broja, Zina Andri, Piro Mani, Esat Oktrova, Kujtim Spahivogli, Mihal Luarasi, Drita Agolli etj;

E aktorëve: Kadri Roshi, Lazër Filipi, Gjon Karma, Lazër Filipi, Mihal Popi, Prokop Mima, Drita Pelingu, Besa Imami, Violeta Manushi, Viktor Gjoka, Loro Kovaçi, Marie Logoreci, Pjetër Gjoka, Sandër Prosi, Margarita Xhepa, Ndrek Luca, Sulejman Pitarka, Ilia Shyti, Luan Qerimi, Edi Luarasi, Roza Anagnosti, Antoneta Papapavli, Fatos e Drita Haxhiraj, Shkëlqim Basha, Pavlina Mani, Roland Trebicka, Anastas Kristofori, Ahmet Pasha, Agim Qirjaqi, Bujar Lako, Reshat Arbana, Robert Ndrenika, Yllka Mujo, Andon Qesari, Ndriçim Xhepa etj.

E skenografëve: Vangjush Mio (1891-1957) Rrok Daberdaku, Agim Zajmi, Hysen Devoli, e Shaban Hysa.

Dhe shfaqeve: “Toka Jonë”, “Hamleti”, “Prefekti”, “Intrigë e Dashuri”, “Familja e Peshkatarit”, “Cuca e Maleve”, “14 vjec dhender“ dhe “Pas Vdekjes“,“Revizori ”,   “Mbreti Lir” “Arturo Ui”, “Karnavalet e Korçës, “Votra e huej” “Dhelpra dhe rrushte”, “E Vërteta e Spanjës”(Bernarda Alba), “Zonja e Bujtinës”, “Artani”, “Çatija e të gjithëve”, “Fytyra e dytë”, “Prefekti”, “Njeriu që pa vdekjen me sy”, “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”, “Shtate Shaljanet”, “Shtëpia në Bulevard”, “Zonja nga Qyteti” “Mbi Gërmadha”, “Shërbëtori i dy zotërinjve”, “Përmbytja e madhe” etj.

Pjerin Logoreci